Ένας άλλος νόμος της φυσικής που λατρεύω, είναι ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής. Ο νόμος αυτός μας λέει ότι σε ένα απομονωμένο σύστημα η συνολική αταξία του συστήματος, η «εντροπία», τείνει πάντα να αυξηθεί. Αυτό δε σημαίνει ότι παύει να υπάρχει ισορροπία, ισορροπία υπάρχει πάντα, αλλά είναι μια δυναμική ισορροπία, μεταβαλλόμενη και επαναπροσδιοριζόμενη αεικίνητα και συνέχεια. Επιπλέον, εφόσον μιλάμε για αυξανόμενη αταξία, η επαναπροσδιοριζόμενη ισορροπία τείνει να γίνεται όλο και πιο χαοτική, όλο και πιο δύσκολο να αναλυθεί στα συστατικά της μέρη και να κατανοηθεί. Αν το καλοσκεφτείς, παρότι εδώ βρισκόμαστε στον μακρόκοσμο και όχι στον μικρόκοσμο, ο ένας νόμος με τον άλλο ταιριάζουν. Σύμφωνα με το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, τα πάντα αλλάζουν, κάθε ισορροπία είναι προσωρινή και στη συνέχεια ανατρέπεται από μιαν άλλη, εάν αυτό δε συνέβαινε και σε ένα κλειστό σύστημα γινόταν η αταξία να μηδενιστεί και συνεπώς να εγκατασταθεί μία ισορροπία μόνιμη, τότε θα μπορούσαν να μετρηθούν ταυτόχρονα όλα τα μεγέθη. Αυτό όμως δεν το επιτρέπουν ούτε ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής, ούτε η αρχή της απροσδιοριστίας: Έχουμε διαρκή αύξηση της εντροπίας (αταξία), άρα όχι μονιμότητα, άρα αβεβαιότητα ή εφόσον δεν γίνεται να είναι ταυτόχρονα γνωστά η ενέργεια και η θέση, τότε ένα σύστημα δεν μπορεί να παραμείνει σταθερό και αμετάβλητο, αφού αυτό αντικειμενικά θα σήμαινε δυνατότητα ταυτόχρονης γνώσης της θέσης και της ενέργειάς του.

ΓιΑτΙ τΑ λΕω ΑυΤά;

Ο κόσμος μας αλλάζει. Αλλάζει μ’ έναν ρυθμό ραγδαίο κι αυτό κάνει αδύνατη την αφομοίωση των αλλαγών και την κατανόηση. Όταν όμως δεν μπορείς να καταλάβεις, όταν δεν προλαβαίνεις καλά καλά να αντιληφθείς αυτό που συμβαίνει μπροστά σου, τότε μοιραία περιέρχεσαι σε σύγχυση— μου φαίνεται πως η σύγχρονη ποίηση και ευρύτερα η σύγχρονη τέχνη, αντανακλούν αυτή την σύγχυση. Προσπαθούμε να περιγράψουμε την επίδραση του ταχύτατα μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος πάνω μας (διαρκώς αυξανόμενη εντροπία), δεν προλαβαίνουμε όμως, γιατί μέχρι να ξεκαθαρίσουμε τα συναισθήματα και τις σχέσεις ο κόσμος γύρω μας έχει αλλάξει κι άλλο (αδύνατον να καταλάβεις και τον κόσμο και αυτό που συμβαίνει στον κόσμο, γιατί τη στιγμή που το κατανοείς, έχεις τροποποιήσει μέσω της κατανόησής σου τον κόσμο) κι έτσι γίνεται πολύ δύσκολος ο διανοητικός μας συντονισμός με αυτό που μας περιλαμβάνει (που εφόσον μας περιλαμβάνει δε γίνεται να το κατανοήσουμε πλήρως έτσι κι αλλιώς) και τελικά οι εικόνες που προκύπτουν είναι θολές και παραμορφωμένες, αποκυήματα μιας διαδικασίας βασανιστικής, εικόνες που μοιάζουν με τις εικόνες ενός τρελού. Αυτό όσο κι αν δείχνει κάπως υπερβολικό, δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος που είναι διαταραγμένος ψυχολογικά, δεν μπορεί να επεξεργαστεί ορθολογικά αυτό που συμβαίνει γύρω του, ο σύγχρονος άνθρωπος, μπορεί, αλλά δεν προλαβαίνει…

Αυτό προς το οποίο κατευθύνεται ο πολιτισμός του ανθρώπου, είναι μια κατάσταση εύθραυστων, διαρκώς μεταβαλλόμενων ισορροπιών. Το πρόβλημα σ’ αυτή την περίπτωση είναι, πως η θετική κατάληξη δεν εξασφαλίζει τίποτα περισσότερο από μια μικρή παράταση, αφού αρκεί μία και μοναδική φορά να μην υπάρχει θετική κατάληξη, για να δημιουργηθούν συνθήκες εξαφάνισης του ανθρώπου για πάντα. Εδώ δυστυχώς υπάρχει μια άλλη αντιστοιχία με τον φυσικό κόσμο: Όσο πιο ισχυρό κι εντυπωσιακό είναι κάτι, τόσο λιγότερο εξαπλώνεται – διαρκεί στο χώρο ή στο χρόνο. Το πιο λαμπερό παράδειγμα γι’ αυτό τον ισχυρισμό είναι οι αστέρες που κοσμούν το νυχτερινό ουρανό μας. Τα μεγαλύτερα και πιο φωτεινά αστέρια έχουν διάρκεια ζωής μόλις μερικά εκατομμύρια χρόνια, ενώ τα πιο ασήμαντα και μικρά, που είναι και τα περισσότερα, διαρκούν πολλά δισεκατομμύρια. Άλλο παράδειγμα τέτοιου είδους, είναι οι θεμελιώδεις δυνάμεις της φύσης, οι οποίες όσο πιο ισχυρές είναι, σε τόσο μικρότερη κλίμακα εφαρμόζονται. Έτσι, η δύναμη της βαρύτητας, η οποία είναι η πιο ασθενής από τις τέσσερεις δυνάμεις, λειτουργεί σε τεράστιες, σε αχανείς αποστάσεις, ενώ η ασθενής και η ισχυρή πυρηνική δύναμη, οι οποίες είναι πολύ πολύ πιο δραστικές και ισχυρές, λειτουργούν σε ατομικό και υποατομικό επίπεδο. Κάτι αντίστοιχο υποψιάζομαι συμβαίνει και με τις ανθρώπινες κοινωνίες. Ο άνθρωπος έζησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ως τροφοσυλλέκτης και κυνηγός, λιγότερα ως γεωργός, ακόμη λιγότερα σε βιομηχανικές κοινωνίες και πιστεύω, με βάση αυτό το μοτίβο, η εποχή της υψηλής τεχνολογίας δε θα διαρκέσει πολύ.

Είναι ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Και στα σταυροδρόμια έχεις να επιλέξεις μεταξύ εναλλακτικών διαδρομών. Στην περίπτωση του σύγχρονου ανθρώπου, είναι νομίζω δυο, χοντρικά, οι εναλλακτικές διαδρομές που υπάρχουν: Στην πρώτη, που είναι και η πιο απλή, η επιστημονική μέθοδος υποχωρεί και πέφτει σε απαξία και διαμορφώνεται κάτι σαν ένας καινούργιος μεσαίωνας, που φέρνει επιβράδυνση ή και παύση της τεχνολογικής προόδου. Οι άνθρωποι στρέφονται σε πιο διαισθητικές μεθόδους προσέγγισης της αλήθειας, αποφασίζεις τι θα πιστεύεις ή πιστεύεις αυτό που αποφασίζεις, όπως και να’ χει η απαίτηση να αποδεικνύεται αυτό που ομιλείται υποχωρεί και για να γίνει αποδεκτό κάτι, αρκούν και οι απλές ενδείξεις. Συμπαθούντες αυτής της προοπτικής είναι ομάδες μεγαλύτερης ηλικίας, άνθρωποι με ανεπτυγμένο το θρησκευτικό ή το εθνικιστικό συναίσθημα, ενώ ευνοϊκές συνθήκες διαμορφώνονται και από την επιτυχία των οικονομιών των πιο συντηρητικών λαών της Ασίας, αφού η υποχώρηση των δυτικών κοινωνιών σε σχέση με τους λαούς αυτούς, σε συνδυασμό με τη διαχρονική έλξη του ανατολίτικου και του εξωτικού, οδηγεί σιγά σιγά το ιδανικό της επαγωγικής αναζήτησης της αλήθειας, σε μαρασμό.

Ενδιαφέρον όμως είναι, ότι μια τέτοια στροφή τη βλέπουν θετικά και πολλοί από τους θεράποντες των γραμμάτων και των τεχνών, οι οποίοι συμμερίζονται την αμφισβήτηση των θετικών επιστημών, εκφράζοντας ανησυχία και πολλές φορές άγχος, ότι μέσα από την αλματώδη, τεχνολογική πρόοδο οικοδομείται ένας απάνθρωπος κόσμος. Ενώ δηλαδή κατά την περίοδο της Αναγέννησης οι ανθρωπιστικές, οι θετικές επιστήμες και οι τέχνες συμβάδιζαν, τώρα βρίσκονται απέναντι και μεγάλη απόσταση τους χωρίζει…

Η κριτική σε σημαντικό βαθμό ισχύει, αλλά πρόκειται ταυτόχρονα για ένα υπεραπλουστευμένο σχήμα, γιατί ενώ ο προβληματισμός αφορά τη χρήση του εργαλείου των θετικών επιστημών, η πολεμική κατευθύνεται όχι εναντίον της χρήσης αλλά εναντίον των θετικών επιστημών αυτών καθ’ αυτών και κάτι τέτοιο είναι νομίζω λανθασμένο. Δυστυχώς όμως και οι άνθρωποι των θετικών επιστημών δε βοηθούν κι ενισχύουν το κλίμα αμφισβήτησης και απόρριψης, με την έλλειψη καλλιέργειας κι ευαισθησίας που συχνά επιδεικνύουν.

Να πούμε εδώ, ότι αν και αυτή η πρώτη εναλλακτική μοιάζει με οπισθοδρόμηση, η οπισθοδρόμηση είναι μια πολύ σχετική έννοια. Αν με τον όρο αυτό εννοούμε μια περίοδο στασιμότητας και επιστροφής σε αξίες παλαιότερων εποχών, αυτό από μόνο του δεν είναι κάτι αρνητικό. Βλέποντάς το μάλιστα από άλλη οπτική γωνία, η οπισθοδρόμηση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «αλλαγή κατεύθυνσης», η στασιμότητα «σταθεροποίηση» και η επιστροφή σε παλαιές αξίες «αναβάπτιση», ακόμη ακόμη και … «αναγέννηση»!! Οπότε ας είμαστε προσεχτικοί με τη χρήση εννοιών και όρων που συνήθως μας διχάζουν και των οποίων το συναισθηματικό φορτίο εξαρτάται από το ποιος κυβερνάει… Πάντως είναι αλήθεια, ότι μια περίοδος στασιμότητας, θα έδινε χρόνο στον πλανήτη μας να ανακάμψει και στον άνθρωπο τη δυνατότητα ν’ αφομοιώσει καλύτερα την ιστορική του διαδρομή, ώστε να μπορέσει να χρησιμοποιήσει με ασφάλεια, τις τρομαχτικές δυνάμεις που έχει απελευθερώσει. Δεν μπορώ όμως και να μην αναρωτηθώ: Υπάρχει ασφαλής χρήση αυτών των δυνάμεων; Καλή χρήση υπάρχει, εξασφάλιση όμως από την κακή χρήση, γίνεται να  υπάρξει;

Η δεύτερη δυνατότητα είναι ο άνθρωπος να συνεχίσει σ’ αυτό το ρευστό και ταχύτατα μεταβαλλόμενο περιβάλλον, με την ελπίδα να καταφέρνει κάθε φορά, έστω και την ύστατη ώρα, ν’ αντιμετωπίζει τις προκλήσεις και τους κινδύνους που θ’ αναδύονται. To challenge and response του Arnold Toynbee, στην πιο άγριά του εκδοχή!

Έτσι όπως τίθεται, μέσα από αυτή την αλληλουχία των εναλλακτικών, η διατήρηση μιας τέτοιας ξέφρενης πορείας μοιάζει με τρέλα. Ο κόσμος μας όμως είναι πολύπλοκος και τελικά ούτε κι αυτό είναι απαραίτητα λάθος, γιατί δε γνωρίζουμε το χρόνο που έχουμε διαθέσιμο ως είδος σ’ αυτό τον πλανήτη. Στο παρελθόν συνέβησαν επιβεβαιωμένα πολλά επεισόδια μαζικών εξαφανίσεων ειδών, τα οποία οφείλονταν σε διάφορους λόγους και για τα οποία εννοείται δεν ευθύνονταν ο άνθρωπος, αφού τότε δεν ήταν παρών. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη καταστεί ικανή να διαχειριστεί κινδύνους τέτοιας κλίμακας, μια ενδεχόμενη στασιμότητα θα την καθιστούσε ευάλωτη και αν παρ’ ελπίδα μια κοσμική καταστροφή συμβεί στους επόμενους λίγους αιώνες, τότε η υστέρηση στον τομέα της τεχνολογίας θ’ αποδειχτεί καθοριστική. Μη ξεγελιόμαστε και νομίζουμε ότι τέτοια γεγονότα συνέβαιναν μόνο στο παρελθόν και δε θα συμβούν ποτέ ξανά. Οι γεωλόγοι γνωρίζουν πολλές γωνιές του πλανήτη, που θα μπορούσαν να δώσουν τέτοια περιστατικά ακόμη και σήμερα, ενώ στο διάστημα ο ήλιος μας ταξιδεύει και οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν κι εκεί είναι πολλοί και κρυμμένοι.

Κανείς δεν ξέρει τι είναι προτιμότερο… Ένα πάντως στη δική μου συνείδηση είναι αναμφισβήτητο: Παρά τους κινδύνους, η επιστήμη είναι το παράθυρό μας στον κόσμο και ο ορθός λόγος πάνω στον οποίο βασίζεται η επιστήμη, είναι ο μόνος τρόπος για να βρίσκουν οι αδύναμοι αυτού του κόσμου, έστω και λίγο το δίκιο τους. Καμιά διαίσθηση, καμιά ενσυναίσθηση, κανένα δίκαιο δοσμένο από ψηλά δε θα τους βοηθήσει, γιατί ο ορθός λόγος έχει το χαρακτηριστικό ότι τα συμπεράσματά του μπορούν να ελεγχθούν και να επιβεβαιωθούν, ενώ ο λόγος της διαίσθησης, ο λόγος της μύησης, ο δοσμένος από ψηλά λόγος, έχει να κάνει μόνο με πίστη, δεν γίνεται να ελεγχθεί και μέσω της ελλειπτικότητας και της αοριστίας του, καταλήγει στο τέλος να υπηρετεί το δίκαιο του ισχυροτέρου. Συνέβη χιλιάδες χρόνια στην ιστορία μας. Γιατί να μη συνεχίσει να συμβαίνει;

Η τεχνολογία μάς αγχώνει λοιπόν. Η επιστήμη μάς αγχώνει επίσης, μπορείς να προχωρήσεις πότε προς τη μία και πότε προς την άλλη κατεύθυνση. Η επιβράβευση υπάρχει πάντα όμως και είναι οι απλές στιγμές, οι οποίες είναι και οι πιο εκλεκτές, όταν ας πούμε μόνος σου στο παράθυρο προσπαθείς να καταλάβεις ή όταν ανοίγει ς το παράθυρο και μοιράζεσαι με τους άλλους τις δυσκολίες σου κι αυτές οι στιγμές δεν έχουν σχέση με προφήτες, με οραματιστές πολιτικούς ή με το κυνήγι του χρήματος που σ’ έχουν βάλει να κάνεις γιατί δε βρέθηκε καλύτερος τρόπος για να προσδιορισθεί η θέση σου στην κυψέλη, αφού όλοι οι προηγούμενοι τρόποι, με τη γη, με το αίμα, με το κράτος, ήταν χειρότεροι, αλλά όταν ανοίγεις το παράθυρό σου για να ατενίσεις τη θάλασσα κι ας βλέπεις έναν ορίζοντα ανησυχητικό κι ας σχηματίζεται το μπουρίνι μπροστά σου κι ας νιώθεις εκείνη τη στιγμή μια νωθρότητα, μια σαγήνη που τείνει να σε καταστήσει ένα ακίνητο και άβουλο ον, ας είναι όλα εναντίον σου

τι άλλο μπορείς να κάνεις τότε μπροστά σ’ εκείνη την ομορφιά που αναδύεται παρά